Әңгіме соңғы жылдары ақпарат кеңістігінде «компьютерлік журналистика» дейтін ұғым қалыптаса бастағанында болып тұр. Қазақ басылымдарының көпшілігі «сиқырлы қобдишаны» ақтарып-ақтарып жіберіп, керек дүниесін алып, «қазақы шапан» кигізіп тасқа бастыра беретін болды. Ақпараттар тасқыны ой қорытуға мұрсат бермей, ағыл-тегіл келіп жатыр. Мұның оқырманның таным-түйсігін арттыратын жақсы жағы да бар. Бірақ журналистің өзі компьютердегі дайын дүниені алып беріп қана отырған операторға айналғандай әсер қалдырады. Сырттай қараған адамға оның оқырманнан айырмасы шамалы. Артықшылығы – қолында ақпарат құралы бар.

Бұл нарықтың заңдылығы дейді кейбір әріптестеріміз. Газет те, теледидар хабарлары да – тауар. Оны жұртшылыққа қызықты етіп жеткізу үшін, өзге басылымдармен бәсекеге өтімді болуы үшін заман ыңғайына сай болуы керек. Бұрынғыдай қаптаған цифрларды тізіп, пайыздық көрсеткіштерді алға тартып, құрғақ мадақтаудың күні өткен.

Мұндай пікірге еріксіз қосыласыз. Дегенмен ақпарат құралдарының қызметкерлері обалын кейде ескере бермейді. Сан алуан керекті-керексіз дүниелермен бас айналады.

Және ең бір сорақысы – орыс тілінен аударып беріп отырған материалдың байыбына бармайтыны. Не жазғанын өзі де түсінбегендіктен, қарапайым жұрттың басын айналдыратын қойыртпақ бірдеңе шығады. Орысша құрылған қасаң сөйлемдерден көз сүрінеді.

Республикаға танымал бір газеттен «Ресей тарихшысы Роя Медведьева…» деген сөйлемді оқып жағамызды ұстағанымыз бар. Ресейдің ақпарат көздерінен деректер алып мақала жазған журналистің Рой Медведьев деген атақты тарихшы барын білмегені, өресінің жетпегені көрініп тұр. Мұны оқыған оқырман не дейді?

Тағы бір мысал, Жеңіс күніне орай республикалық беделді басылымдардың бірі ардагерлер туралы топтама материалдар жариялады. Сонда бір ақсақалдың соғыс кезіндегі ерлігін баяндаған автор: «…Немістің 7-8 қолбасшысын қолға түсірді» деп жазады. Ау, бұл не деген шашылып жатқан көп қолбасшы? Сталинград түбінде фельдмаршал Паулюсті қолға түсіру үшін қаншама әскеріміз құрбан болды. Бұл кісі жалғыз өзі пәленбей қолбасшыны қалай тұтқындаған? Авторды, не бұл материалды дайындаған журналисті осындай сұрақтар мазаламағаны қайран қалдырады. Қарт майдангер немістің бір топ офицерін қолға түсірген шығар, үлкен адам жаңылып қолбасшы деп те айта береді ғой. Соны аңғаруға журналистің шамасы қалай жетпеген. Тасқа басылып кеткен шалағай ой еріксіз күлкі шақырады.

Күлкі дегеннен шығады. Жұртшылық жақсы білетін бір республикалық апталықтың қызметкерлі әнші Гүлзира Бөкейханқызынан сұхбат алыпты. Соның бір тұсында Гүлзира отбасы, бір баласы барын айтып отыр. Ары қарай журналист: «Сонда тіз тұрмысқа шыққан болдыңыз ғой?» деп «жаңалық ашып», сұрақ қояды. Күлесіз бе, жылайсыз ба?

Негізі тасқа басылған сөз – халықтың сөзі. Сондықтан мұндай мәселелерге ұсақ-түйек деп қарамай, мұқият ескергеніміз жөн-ау.

«Тілдік-стильдік талғам өздігінен келмейді. Ол да – тәрбиенің жемісі. Оқудың, дербес ізденудің нәтижесі. Осы орайда айтпай кетуге болмайтын тағы бір мәселе – біздің жоғары оқу орындарымыздағы журналистер, аудармашылар даярлайтын факультеттерде, бөлімдерде (тіпті курстарда болсын) жазу және сөйлеу стилін қалыптастыруға, жастарды соған машықтандыруға жете мән берілмейтін сияқты.

Гәп тура осында. Телеарналардағы жас журналистердің көпшілігінің тілдік, стильдік шеберліктері қалыптастаған. Бірқатары өзінің алдында жұмыс істеп кеткен аға-апаларының ескі сүрлеуіне қайтадан түсіп алып, экраннан жүзін көрсеткенге мәз. Ізденіс, өзіндік үн, өзіндік қолтаңба көрінбейді. Білім таяздығы байқалып тұрады.

«Пәленбайыншы айдың түгенбайыншы күніне арналған ауа райы мәліметі» деген жауыр сөзді естігелі ондаған жылдар болған шығар. Тап бір ауа райын сол күнге лайықтап телеарна жасап беріп отырған сияқты. Осыны ешкім түзетпей жүр. «Пәленбайыншы күнгі ауа райы болжамы» немесе «сол күні ауа райының жағдайы мынадай болады» деу қиындық келтіре ме?

«Бізбен бірге болыңыздар», «Экраннан ұзап кетпеңіздер», «Назарларыңызға рахмет», «Эфирде әнші Пәленбаев мына әнімен болды» сияқты көптеген тіркестер орысшадан тікелей аударылып, қазақ тіліндегі жаттанды, құлақ кесетін қасаң, орашолақ эфир тіліне айналып алды. Жаңадан келген кез келген жас осыны қайталайды да отырады.

Республикалық телеарнаның бір журналисі өз хабарында «Көкшенің көрнекті ұланы Сәкен Сейфуллин…» деді. Сәкен сияқты бірегей ұлт қайраткерінің ірі тұлғасы мұндай ұғымға сия ма? Еріксіз қынжыласыз. Кейінгі кезде спорт хабарын жүргізетін журналистер «Және соңғысы» деген тіркесті ауыздарынан тастамайтын болып алды. Бұл да Ресей комментаторларының «И последний..» дейтін сөзі. Қазақша басқаша сөз саптауға болмай ма?

 Нұркен ТОҚАЕВ.

Жаһандық ақпарат қайнарында қазақ тілді сайттардың саны өзге тілдермен салыстырғанда теңіздегі тамшыдай ғана екендігі белгілі. Ал онсыз аз сайтты тұтынушылардың қатары мүлде мардымсыз болып тұрғаны көңілді қынжылтады. Басқа кедергіні айтпағанда, жиырма бірінші ғасырда адамзаттың көзі мен құлағына һәм тіліне айналып келе жатқан ғаламтор желісінің өзі қазақ тілін тобықтан қағып жатқан жайы бар. Ресми мәліметтерге көз жүгірткеннен кейін осыны еріксіз мойындауға тура келеді.
Қазіргі таңда Қазақстан көлемінде 500-ге тарта интернет сайт ең көп қолданысқа ие болса, соның бар болғаны 53-і ғана қазақ тілінде ақпарат таратады. Осы орайда, интернетті пайдаланушылардың 94 пайыздан астамы, негізінен, орыс тіліндегі сайттарға үңіледі екен. Олардың бар болғаны 4,5 пайызы ғана виртуалды кеңістікте қазақ тіліндегі ақпарат көздеріне жүгінеді. Халықтың ағылшын тіліндегі сайттарға шолу жасайтын бөлігі 1,1 пайызды құрайды.
Қазақ тілінде ақпарат тарататын сайттардың сапасы төмен екендігін айтпағанда, ондағы мәліметтердің мардымсыздығы да көңілге кірбің ұялатады. Бұл проблемамен, әсіресе, қалам ұстаған қауым жиі ұшырасып жатады. Қолдағы бар дүниемізді тұздықтай түсу үшін интернет атты «сауын сиырға» жүгінсек, ана тілімізде жөнді ақпарат ала алмай пұшайман күйге түсеміз. Амал жоқ, интернет «жарықтыққа» орыс тілінде тапсырыс берсек, «көктен іздегеніміз жерден табыла» кетеді.
Жарайды, ресми тілде дайындалған баспасөз парақтарын тәржімалап, орысша өтетін жиналыстардан қазақ аудиториясы үшін ой түйіп қайтуға журналистер дағдыланып алған делік. Өзге тілде жиған ақпаратты ана тілінде сайратып, тігісін жатқызып, жымын білдірмей жіберетін журналистер бар қазір. Алайда, қазақша ақпараттан көңілі қалған қарапайым халықтың бір бүйрегі бірте-бірте өзге тілге бұрылуы мүмкін екендігін қайда қоямыз. Виртуалды кеңістікте ана тілінде ақпарат алып жарытпаған ұрпақ «реальный» өмірде де қазақ тілінің беделіне күмәнмен қарайтындығы сөзсіз.

Нұркен ТОҚАЕВ.

Бiр нәрсе анық. Қазақ халқының тағдыры мен талайы ана тiлiне көгендеулi. Ұлттық қасиетiмiз, болмыс-бiтiмiмiз, бәрi-бәрi ұлт тiлi мен ұлттық мәдениетке тiрелiп тұр. Сондықтан да бiз үшiн Президентiмiздiң «Қазақ пен қазақ қазақша сөйлессiн» деген ұсынысы бұлжымас қағидаға айналуы тиiс. Бiрде маған бiр дағыстан жiгiтi: «Қазақ тiлiнiң құрып кете жаздауына өздерiң кiнәлiсiңдер. Тiптi отбасында балаларыңмен орысша шүрiлдесiп отыратындықтарыңды қалай түсiнуге болады. Менiң балам осы ортада жалғыз. Бiз отбасымызда үнемi авар тiлiнде сөйлесемiз. Балам ана тiлiнде сөйлеп қана қоймай, Расул Ғамзатовтың өлеңдерiн жатқа оқиды» – деген едi.

Мен не дейiн, үнсiз қалдым. Айтып тұрғаны айна-қатесiз шындық. Бiр қарағанда, қазақ тiлiн мемлекеттiк тiл дәрежесiне көтеру үшiн атқарылып жатқан жұмыста кiнәрат жоқ сияқты. Қазақ тiлiнiң ғылым тiлiне айнала бастауының алғашқы нышандарын аңғару қиын емес. Түрлi ғылым салалары бойынша сөздiктер дайындалып, техникалық және басқа да терминдердiң қазақша баламалары табыла бастады. Ендi, мiне, қазақ тiлi компьютер бағдарламасына енгiзiлiп отыр. Әр жердегi көптеген мекемелер құжаттарды бiрыңғай мемлекеттiк тiлде толтыруға көшкен. Ал оларға «бiз қазақша түсiнбеушi едiк, екi тiлде неге толтырмайсыңдар» – деп жатқан тағы ешкiм жоқ.

Тәуба дейiк, қазiр елiмiздiң қоғамдық өмiрiнiң қай саласында болмасын алға басушылық анық байқалады. Халықтың әлеуметтiк-тұрмыстық жағдайы да бұрынғыға қарағанда көш iлгерi. Бұрын бiзге тұмсығын көтере қарайтындар қазiр қос қолын ұсынып, иiлiп келетiн болды. Қалай екен деп бар сырын iшiне бүгiп келгендер, ендi өз ертегiсiндегiдей жыл санап емес, ай, күн санап өсiп, нығайып келе жатқан елiмiздi, ертегi шаұарындай көркiне көз тойғысыз бас қаламыз – Астананы көрiп, таңғала тамсанып кетiп жатыр. Ертегiдегi батырлардай, күн, ай санап өскен елдiң iшкi сырын бiлгiсi келген кейбiреулер бас-аяғы бiрер жылда қазақ тiлiн үйренiп алып, өзiмiздi таң қалдыруда. Ал ел иесi, жер иесi – қазақтың белдi-белдi деп айтуға тұрарлық азаматтары сол баяғы қалпында жауырды жаба тоқып, қам-қарекетсiз жүр. Мiне, ана тiлiмiздiң мемлекеттiк мәртебе алғанына да он бес жыл уақыт өтiптi. Осынау уақыт iшiнде тiлiмiз өз елiнде өгей баланың күйiн кешiп, талай теперiштi бастан өткердi. Елiм, жерiм деген азаматтардың патриоттық сезiмiнен туған бастамалары аяқ асты етiлiп, материалдық жағдайдан әрiнi ойлай алмайтын рухсыз жандардың айы оңынан туып тұр. Республикамызда шамамен бiр жарым, екi миллиондай қазақ ана тiлiнде сөйлемейдi. Сөйлеген күнде де амандық-саулық сұрап, «иә», «жоқ» деп бас изеуден әрiге аса алмайды.

ұзектi өртер өкiнiш сол, қазақ тiлiнде қарсылықтың көкесiн Қазақстан Парламентi көрсеттi. Басқалар болса әңгiме басқа ғой, қандас депутаттарымыздың өздерi мемлекеттiк тiл мәртебесi бар ана тiлiмiздi бiр емес екi рет аяққа таптады. Халық жерге қарады. Мәжiлiсте 76 депутат болса, оның 60-ы қазақ, 15-i орыс ұлтының өкiлi, бiреуi татар. Ал Сенаттағы 39 депутаттың 31-i қазақ, 4-i орыс, 2-еуi немiс және 1 украин, 1 татар ұлтының өкiлi бар. Сонда деймiн-ау, қазақ тiлiне қарсы шыққандар кiм? Кiм екендiгi тайға таңба басқандай көрiнiп тұрған жоқ па?!

Сөйтiп, тәуелсiздiк алғалы маңдайынан соры ағылмаған тiлiмiздi ұлттық намыс пен жанашырлықтан жұрдай депутаттарымыз тағы тұралатты. Сексенге келген аталарымыз бес уақыт намаздан соң «қазақ тiлiнiң көсегесiн көгерте гөр» деп бата қылып отырғанда ел сенген азаматтардың мына қылығын түсiндiрiп айтуға тiл жетпейдi.

Тоқ етерiн айтсақ, заң шығарумен тiкелей айналысатын Парламент депутаттарының өзi заңды белден басып отыр. Мынаны қараңыз: 2001 жылдың 1 қаңтарында қабылданған Қазақстан Республикасының «Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы» Кодексiнiң «Тiл туралы заңдарды бұзғаны үшiн жауаптылық» деген 81-бабында: «Лауазымды адамның тiл бiлмеймiн деген сылтаумен құжаттарды, сауал алуды, өтiнiштердi немесе шағымдарды қабылдаудан бас тартуы, сондай-ақ оларды мәнi бойынша қарамауы – айлық есептiк көрсеткiштiң оннан жиырмаға дейiнгi мөлшерiнде айыппұл салуға әкелiп соғады» – деп көрсетiлген.

Демек, бұл «Тiл туралы» Заңды белден басқан кез келген министрдi, облыс, қала, аудан әкiмi, өндiрiс, шаруашылық басшысын «Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы» кодексi арқылы жауапқа тартып, шара қолданып жазалауға болады деген сөз. Яғни, ендiгi жерде тiл бiлмейтiн депутаттардың бұра тартушылығына көнiп отыра беруге болмайды. Ісi түбегейлi мемлекеттiк тiлде өткiзуден бастап, тiптi болашақта қабылдануы тиiс әрбiр заң мәтiнiнiң түпнұсқасын қазақ тiлiнде әзiрлеп, орыс тiлiне аударма жасау тәсiлiн қолдану керек. Ал заң мәтiнiн түсiну тiл бiлмейтiндерге қиындық туғызбас үшiн аударма және iлеспе аударма сапасын жақсартса жетiп жатыр.

Мiне, көрдiңiздер ғой, «балық басынан шiридi» демекшi, тiлге деген терiс көзқарас, жауапты iске деген солқылдақтық төрде отырған қалаулылардың өзiнен басталып отыр. Мәжiлiс пен Сенаттың регламентi осыдан жетi жарым жылдай бұрын жасалған (1996 жылғы 26 мамыр). Ал Елбасымыз «Қазақстан Республикасындағы Тiл туралы» Заңға 1997 жылдың 11 шiлдесiнде қол қойған, әрi бұл заң ерекше үстемдiкке ие. Яғни, Мәжiлiс депутаттарының регламентi Қазақстан Республикасының «Нормативтi құқықтық актiлер туралы» Заңның 27 бабына қайшы келедi. Қашан жаңа регламент қабылдағанша заңның мәлiметтiк тiлге қатысты тармағы өз күшiн жоюға тиiс болса да, депутаттар селт етер емес. Сонда бұл келеңсiздiк қашанға дейiн созылмақ.

Мемлекеттiк тiлдiң аяғынан тiк басып кетуiне кедергi болып отырған жайттың бiрi – аударма мәселесi. Көптеген ұжымдар мен министрлiктер құжаттарды екi тiлде дайындауға көшуге байланысты өз штаттарына қосымша мамандық орнын енгiзiп, аудармашылар ұстайтын болды. ұкiнiшке қарай, мұның бәрi мемлекеттiк тiлге деген жанашырлықтан емес, мәжбүрлiктен туған шаруа едi. Неге десеңiз, жоғары жақтағылар, министрлiктегiлер төменгi буын мекемелерiнiң, бiр-бiрiнiң құжаттарын қазақ тiлiндегi данасы болмаса қабылдамайды. Қабылдайтын құжаттың мемлекеттiк тiлдегi данасы болса болды, оның сапасын қатаң қадағалап, тексерiп жатқан тағы ешкiм жоқ. Кейбiр құжаттардың аудармасын оқығанда төбе шашың тiк тұрады. Жоғары органдарға келiп түскен құжаттар кейiн қайтарылса да, жаңылтпаш түрiнде қайта оралып жанды қинайтыны тағы бар,

Айталық, мына бiр сорақылыққа нендей уәж айтуға болады. Аяқ киiм тазалағыш щетка (Ресейден әкелiнген) қорабының сыртында жазылған анықтамаға зер салайықшы:

Орыс тiлiндегi мәтiнi: Предназначена для чистки изделии из пластмассы, обуви, кожанных изделий с целью придания им блеска, водостойкости и востановления цвета. Способ применения: удалить грязь легкими движениями губки нанести пропитывающей состав на обрабатываемую поверхность.

Аудармасы: «Аяқ киiмi және балғары заттары бағу үшiн губкасы әп сәтте жылтыры Пластмасса заттары, аяқ киiмi және былғары заттары тазалау үшiн. Бұл губка жылтыры, су табандылықты және түстi қайта қалпына келтiру бәрi»

Иә, мұндай шалажансар, жарымжан аудармаларды шетелден әкелiнген зат қораптарының сыртынан ғана емес, қала көшелерiндегi жарнамалардан да оқуға болады.

«Қайсыбiрiн айтып жылай берейiн» деп қиналады екен бiр әжемiз. Ашығын айтар болсақ, тiлдi кемсiтiп, кедергi келтiрудiң жан шошырлық әдiс-тәсiлдерi мен көрiнiстерiн әр саланың жұмысынан байқауға болады. Мәселен, елiмiздiң бiрқатар телеарналары қатiгездiктi, әдепсiздiктi насихаттайтын фильмдердi көрсетуiмен қоймай (мұндай фильмдер жұрт көретiн мезгiлде, ертерек берiледi), қазақ тiлiндегi хабарларды көпе-көрнеу түнгi 1-ден әрi қарай ысырған. Жарайды, берiлетiн хабар түрлерi түрлендiрiлiп отырса жақсы ғой. Ол жоқ. Мәселен, «31 канал» ғана емес, тәуелсiз телеарналардың көпшiлiгiнде орын алған. Аталмыш каналда журналист Берiк Уәли жүргiзетiн «Дода» пiкiр сайысы бағдарламасы берiледi. Рас, кейде журналистiң өзектi мәселенi ой талқысына ұсынып, келелi тақырыбына сүйсiнiп те қаласың.

Тек бағдарлама барысында саудагер адам кейiпiндегi, бiр қарағанда делқұлы жанға ұқсайтын бейне экраннан әлсiн-әлсiн қылаң берiп қалады. Сонда бұл адамның, дәлiрек айтсақ, кейiпкердiң атқарар рөлi қандай? Ол кiмнiң прототипi?

Мiне, осы бiр көрiнiстiң астарында халықты, оның тiлiн, дiлiн келемеждеу ниетiндегi жымысқы әрекет жатқан жоқ па. Бәлкiм, телеарна басшыларының терiс ниетi жоқ шығар, дегенмен қисынсыз әрекетi әркiмдi де осындай күдiктi ойға жетелейдi. Қазiр ол хабар көрсетiлмейтiн болды.

Қалай дегенмен де, телеарналар жұмысында орын алған өрескел кемшiлiктер жетерлiк. «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңда:

«Телерадио хабарларын тарату арналарының меншiк нысандарына қарамастан олар арқылы мемлекеттiк тiлдегi берiлiмдердiң көлемi уақыты жағынан басқа тiлдегi берiлiмдердiң жиынтық көлемiнен кем болмауы тиiс» деп көрсетiлгенiмен, уақыт мерзiмi айқындалмаған. Заңның осы бiр тұстағы әлсiздiгi пайдаланған телеарналар қазақ тiлiндегi хабарларды түн ортасына шегерiп, халыққа көпе-көрнеу кедергi келтiрiп, ашықтан-ашық аяқтан шалуда.

Тоқсан ауыз сөздiң тобықтай түйiнiне келсек, құзырлы мекеме болсын мемлекеттiк тiлдi айналып өтуге тырысады. ұзге ұлттарды былай қойып, қазақтардың өзiнiң ықыласы шамалы. Баспасөз мәлiметтерiне сүйенсек, мемлекеттiк қызметкерлердiң 75-80 пайызы мемлекеттiк тiлдi бiлмейдi. Мемлекеттiк орындарға қазақ тiлiн пайдаланудың қазiргi үлес салмағы 4,7 пайызды ғана құрайды екен. Сонда не iстеуiмiз керек?

Менiңше, ешкiмдi де қазақша үйретемiз деп әлекке түсудiң қажетi жоқ. Ол үшiн депутаттарымыз қаласын қаламасын Амангелдi Айталының ұсынысын iске асыруға тура келедi. Бiз iстемесек келер ұрпақ осылай iстейдi, мемлекеттiк тiлдi қазiргi депутаттар қолдамаса, болашақ депутаттар қолдайды. ұйткенi бұл – уақыт, заман, жаңа дәуiр талабы.

«Шын жыласа соқыр көзден жас шығады», дейдi халқымыз. ұзiне қажеттi нәрсенi кiм де болса өздiгiнен үйренедi. ұткен Президент сайлауы кезiнде жақсы бастама басталды да, аяқсыз қалып қойды. Сол игi iс жалғасын тапса деймiз. Яғни, Елбасына сайланатын адамдардан бастап, әрбiр облыс, аудан әкiмдерi, тiптi әрбiр кәсiпорын басшылары осы жер-жерде құрылған лингвистикалық комиссияның сүзгiсiнен өткiзiлсе, әрi бұл ретте арнайы құрылған лингвистикалық комиссиялар солқылдақтық танытпай, мемлекеттiк тiлдiң мүддесiн ойлай жүрiп еңбек етсе, бiраз мәселе өздiгiнен шешiлер едi. Бұған Мемлекеттiң қызмет агенттiгi ұйытқы боса нұр үстiне нұр.

Нұркен ТОҚАЕВ.

Осы кезде «мені өлтірмекші екен» деп ойлаған күйеуі орнынан секіріп тұрып, әйелін табанда мерт етеді.

Ал өсекші әйелдің ағаларына қарындасыңды жазықсыз қара ниет байы өлтірді, сендер де жігер бар ма, оны неге өлтірмейсіңдер деп хабар беріп, қожайынды да өлтіреді. Сөйтіп бір өсекшінің жала сөзінен қанша жазықсық жандар қаза табады

Нұркен ТОҚАЕВ,
Алматы қаласы.

– Мұрагер, күй – қазақтың төл өнері екені белгілі. Атадан балаға мирас болып келген қара домбыра әр қазақтың қолынан табылуы тиіс. Қалай ойлайсың, бүгінгі жас буын осы киелі өнердің қадірін лайықты бағалай алып жүр ме?

Менің ойымша, қазіргі таңда жастар өнерге, қазақы дәстүрге енді-енді көңіл бөле бастады. Құдайға шүкір, бүгінгі таңда аз да болса, телеарналарымызда беріліп жүрген «Әлем арт», «Аламан айтыс» сияқты бағдарламалардың көрсетілуімен қазіргі жастар ән-күйге, жалпы қазақы өнерге назар аударатыны көңіл қуантады. Қазақтың күй өнерін түсіну үшін ең әуелі кәсіби білім, сосын үлкен жүрек керек деп ойлаймын.

– Домбыраны неше жасыңнан бастап үйреңдің?

Домбыраға 3-4 сыныптан бастап үйір болып, үйдегі домбыраны қолыма алып, талпынып үйрене бастадым. Тек 6-сыныпта ғана кәсіптік мектепке бардым. Өз басым домбыраны үйреніп, күй тартып жүргеніме сегіз жыл болды. Отбасымдағы адамдардың музыкаға еш қатысы жоқ. Домбыраға қызығушылығымның пайда болғанын көрген анам үйдің жанындағы музыка мектебіне берді. Ол мектепте біраз оқыдым. Алайда мен солақай болғасын сол жердегі оқушылардың оркестріне мені алмай қойды. Одан кейін бір жағдайлармен Алматы қаласына көшіп келдік. Алмалы ауданындағы балалар шығармашылығы орталығында тәрбиелендім. Райқұл Молдыбеков деген күйшіден сабақ алдым. Одан кейін де маған жақсы ұстаздар кездесті. Белгілі күйші С.Райымбергенов мені «Көкіл» мектебіне шақырып, үш жыл сол кісінің музыка мектебінде тәлім-тәрбие алдым. Сондай-ақ, Саян Ақмолда, Жарылқасын Аманов, Айгүл Үлкенбаева сынды ұстаздардан дәріс алып жүрмін. Осындай белді адамдардың себепкер болуымен күй өнерінің мән-мағынасын түсініп, біраз нәрсені үйрендім. Ұстаздарым домбыраның қыр-сырын үйретуден еш жалықпады. Мектеп қабырғасында да, университетте де көптеген байқауларға қатысып, жүлделі орындарға ие болдым. Алғашқы кезде домбыра тартуды жай ермек деп санаушы едім. Қазір ондай жеңіл көзқарастан аулақ болып, ендігі жердегі болашағымды ұлтымыздың киелі қара домбырасымен бірге елестетіп, екінші мамандығым ретінде қараймын.

Әлі есімде, мектеп қабырғасында оқып жүрген кезімізде сыныптағы кейбір оқушылар домбыра тартқанды онша ұната бермейтін. Ал мен домбырамды құшақтап алып, байқау, түрлі мәдени іс-шаралар қайда болса, мен сонда баратынмын. Ал қазіргі уақытта жастар, соның ішінде өзімнің қатарластарым «ана күйді тартшы, мына күйді орындап берші» деп қиылып, күй орындап беруді жиі сұрайды. Заман талабы сол шығар, замандастарымның бәрі дерлік эстраданың сүйемелдеуімен тартылған күйді (яғни, дэкко өнерін) жақсы тыңдайды. Қазіргі жастар қазақ өнеріне, қазақы салт-дәстүрге құрметпен қарап, өз мәдениетімізге бетбұрыс жасап келеді, десем артық айтпаймын.

– Өзің оқып, білім алып жатқан ҚМЭБИ-де қалталы адамдардың балалары оқиды. Қазақшадан гөрі, орысша сөйлеп, түрлі ойын клубтарына баруға құмар сондай ортада домбыраны қалай қабылдайды?

Домбыраның қадірін жете түсінбейтін шығар, деп мен де солай ойлайтынмын. Алайда, оңтүстіктен, Жамбылдан, Атыраудан келіп, білім алып жатқан балалардың бәрі домбыра десе, ішкен асын жерге қояды. «Бүгін концертте «Адай» күйін орындаймын» десем, сол студенттердің бірі қалмай келеді. Сахнада тұрғанында беу-беулеп қолдап, қол шапалақтап отырады. Ал қаланың балаларына эстрадамен сүйемелденген дүниелерді орындаймын. Мәселен, ҚМЭБИ-де өткен «Шоу-тайм» атты үлкен концертте Нұрғиса Тілендиевтің танымал күйлерінің бірін DJ-мен бірге орындадық. Сәтті шықты деген ойдамын.

Алғашқыда концертке қатысуға өзім сұранып баратын едім, ал қазір өздері мені шақырады. Студенттер де күй өнерін жақсы қабылдап, қара домбыраға сүйіспеншіліктері оянып келеді.

– Оқу мен домбыраны қатар алып жүру сен үшін қиын емес пе?

Мектеп бітіргеннен кейін консерваторияға түсемін деп ойлаған едім. Алайда мектепте бірге оқыған достарымның бәрі дерлік ҚМЭБИ-ге құжат тапсырамыз деді. Мектепті «Алтын белгімен» бітірдім. Сосын ата-анам да ойланып, сәті түсіп, орайы келіп тұрған соң, Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтына құжат тапсыруымды дұрыс деп шешті. Екі жылдан соң бұл оқу орнын бітіріп, одан кейін консерваторияда музыкалық білімімді жетілдірсем деген ой бар. Өйткені, мен үшін күй өнері бәрінен қымбат. Біле білгенге, домбыра күй шертпейді, сыр шертеді. Әр күйде қазақ деген ұлы халықтың тыныс-тіршілігі, бүтін болмысы, бар рухы жатыр.

– Отбасың жайлы айтып өтсең…

Мен Жамбыл облысы, Меркі ауданының Тәтті ауылында дүниеге келдім. Әкем – Амангелді, кәсіпкер. Анам – есепші. Екі інім бар. Бірі – медицина университетінде оқиды. Екіншісі К.Байсейтіова атындағы музыка мектебінде білім алып жатыр.

–Жергілікті баспасөз беттерінің бірінде «Нұрғиса атаны пір тұтамын» деген екенсің. Бұл сөз қаншалықты рас, өтірігін өзің айтып берсең…

Жоғарыда айтқанымдай мен домбыраны сол қолыммен тартамын. Нұрғиса Тілендиев атамыз да домбыраны сол қолымен тартқаны бәрімізге белгілі. Сондықтан да күй өнерінде керемет күйші, нағыз шығармашылық адамы Нұрғиса атамызға ұқсап бағамын, еліктеймін. Ол кісінің көзін көрмесем де, аяулы жары Дариға апамызбен, қызы Дилапамен араласып, қара шаңырақтарына жиі барып ол кісілердің батасын алып тұрамын. Былтыр Гонконг қаласында Н.Тілендиев атындағы халықаралық конкурс болды. Осы байқауға солақай екі күйші қатысыппыз. Елдің бәрі «Гран-приді» солақайлар алады, деп болжап жатқанда, жүлде екінші солақай күйшіге бұйырып тұрған шығар, деп жорамалдағам. Алайда сол жүлде менің бағыма жазылып, сол сапарда олжалы болдым. Жас та болсам, өз деңгейімде бағындырған өз биігім бар. Сол биіктен көрінуіме, Нұрғиса Тілендиевтің орындауындағы күйлерді жаттап, мұрағаттағы таспаларын тыңдап, қай күйді қалай орындағанын аздап зерттегенімнің де пайдасы тиген сияқты.

Нұркен Тоқаев,
«da Казахстан» журналы, №12.2008 ж

Қазір жарнамаларда әйелдердің тәнін пайдалану белең алып барады. Телеарналарда кез-келген затты жарнамалау үшін әуретін ашып, жалаңаштанған қыз-келіншектерді көр­сетеді. Тіпті әлгі затқа бұл әйелдің қатысы қанша екенін түсіне алмай басың қатады. Әсіресе ол үй техникасы, косметикалық тауарлар немесе тамақ өнімдері болса бір сәрі, тіпті техниканы да әйелдің тәнін жалаңаштап жарнамалап жатады.

Теледидарды ақпарат алу үшін бәріміздің де көре­тініміз рас. Алайда айналаның бәрін жалаңаш әйел қаптап жатса, көзімізді зинадан қалай қорғаймыз?

Балаларымызбен бірге отырып көрген кинолардың ішіндегі әдепсіз қылықтарға бездей болып қарап отыра беретін болып барамыз. Мұны бір мен емес, мен танитын талай азаматтар айтып жүр. Исламға жат саналатын әдеп нормаларынан қоғамымыз аттап кеткелі қашан?

Бозбала күнімізден отбасының отағасына айналғанша қыз баласының бойжету­ процесінде «айлық қонағы» келетінін өз басым білмеген де едім. Ал қазір ол «бесік­тен белі шықпаған» балаға да құпия емес. Себебі «қа­натшалары бар олвейс ағып кетуден сенімді қорғайтыны» сәт сайын теледидарда жарнамаланып жатыр.

Ал Ислам тарихына үңіл­сек, асыл дініміз таралғанға дейін араб қоғамындағы әйелдің ешбір құқықтары жоқ еді. Тіпті ол кезде әйелі қыз туса қайғырып, одан құ­тылғанша асыққан. Себебі әйелді зат ретінде пайдалану кең етек алған. Тіпті бір әйел бірнеше еркекпен тө­сектес болатындықтан дүниеге әкелген баланың кімдікі екенін де білу мүмкін болмаған. Ислам келісімен осы теріс дәстүрге тыйым салды.

Жетінші ғасырдан-ақ Ислам әйелдерге білім алу құқығы, еңбек ету, мирасқорлық сияқты құқықтар берді. Құран Кәрімде «Ниса» (Әйелдер) сүресі бар, Еркектер сүресі жоқ. Ислам дінін­де Алла-тағала ер адамға әйелін, баласы мен ата-анасын, қолына қараған жақын туыстарын асырап, бағып-қағуды жүктесе, әйелге ондай міндет жүктелмейді. Өйткені, әйел өмірге ұрпақ әкеліп, оны тәрбиелеу сияқты ешқандай жұмыспен салыстыруға келмейтін ұлағатты іспен айналысады.

Бірақ бүгінде әйелдердің жалаңаш тәнін жарнамалау арқылы біздер олардың құ­қықтарына қол сұғып отыр­ған жоқпыз ба деген ой ке­леді. Себебі жалаңаш тәнді әйелді көрген еркектің деле­бесі қозып, оның ойынан әйел бейнесі кетпей қояды. Тәндік ләззат алуды жарнамалар қайта-қайта еске салып тұрады. Осыдан барып қыз зорлау сияқты қылмыстар орын алады деп ойлаймын. Сондықтан жарнаманың мәні мен мағынасына үңіліп, әдепсіз жарнамаларды көр­сетуді тоқтату керек сияқты. Менің пікірімді иманды қауым құптар деп ойлаймын.

Құранның «Бақара» сүре­сі­нің 187-аятында: «Олар сендер үшін киім, сендер олар үшін киімсіңдер» деген. Киім адамды сырт көзден, суық пен желден қорғап, адамның кемшілігін жасырып тұратыны белгілі. Ер мен әйелді Алла-тағала бірін-бірі қорғап, кемшіліктерін жасыратын киімге теңеп отыр.

Бұл мәселені қоғам болып қалыпқа түсірмесек, ұр­пағымыз баяғы араб қауы­мындағыдай зинақорлық жайлаған қауымға айналып кетуі әбден мүмкін. Ұлымыздан ұят, қызымыздан қылық кетпесін десек, жалаңаш тәнді әйелді жөнсіз жарнамалауға тосқауыл қояйық.

Нұркен ТОҚАЕВ.

nurotau.kz/?p=1468

Қазақ қазаққа жақсылық жасамаса, өзін-өзі қорғамаса, бізді кім қорғар? Біз елімізді,
жерімізді бабаларымыз қалдырған қалпында ие болып, сақтап қала алмадық. Жер
бетінде қыбырлаған қазақ қандылар, жоғалып бара жатқан тілімізді қайта көтеріп,
қан тамырына жан жүгіртіп, сақтап қалу – сіз бен біздің адал міндетіміз. Қазақтар
қарап отырып тілден айырылсақ, онда несіне егемен еліміз бар деп мақтанамыз?!
Қазаққа бүгін ғаламданудың жасанды өркениеті керек емес. Жарамызды жазып,
жоғалтқанымызды тауып, жыртығымызды жамап, ұлтымызды сақтап қалу – негізгі
мақсат. Жер шарының қандай да бір елінде тұрғыңыз келсе, бұл мүмкіндікке алдымен
сол елдің тілін, салт-дәстүрін, заңын түгелдей меңгерген жағдайда, оның үстіне
бірнеше сынақтар тапсырғаннан кейін ғана ие боласыз. Біздің «қара базар» болған
қазақ даласында ондай тосқауыл жоқ, есік те, төр де басқаға бұйырды. Келе бер
де кіре бер, ала бер де жүре бер. Бөтен елдің келімсектерінің табысы мен тіліне
мәз боламыз…
«Қазақ тілінде асықпай 10-15 жылдан кейін сөйлейміз» деп уақыт тоқтату – үлкен әбестік.
Кеше ғана тізесінен қан кешкен бабаларымыз, аттың жалы, түйенің қомында жүріп
осы қазақ даласын бізге қалдырған жоқ па? Бүгін біз бәрін өзіміз жасап алғандай,
көрінгенге төр беріп, табақтан май асатып жатырмыз, сол дұрыс па? Қазақ жерін
сақтап қалуға башпайының қаны тамған басқа ұлт бар ма?
Көзіне көрінгеннің бәрін менікі дейтін қазақсымақтар, тілді де менікі десеңіздер
қайда жүрсіздер? Бар дәулетті шашу оңай. Бір жапырақ жер, бір ұрттам су, бір ауыз
қазақ сөзіне зар болып кім екеніміз белгісіз, дұшпандарымыз түрткілеп, көзімізді
шұқитын күнді асыға күту керек пе? Осындай жағдайдан кеше ғана құтылған жоқпыз
ба? Өркениет өмірін көксеген байларға еліміз де, жеріміз де, тіліміз де көк тиын.
Оларға тек байлық қажет. Көршілер де солай. Отанын сүйген, халық тағдырына араша
тұрған, әділет іздегендерді бүгін бұзақы деген ат қойып, халықтан соларды аластату
саясаты жағы тынбай қақсауда.
Тіл қадірін қастерлеу, тіл құдыретінің төрелігін тыңдап, шешім шығару, қазақ тілінен
адасқандарға жол көрсету – бүгінгі әр қазақтың міндеті. «Өтпейтін пышақ жоқ,
қайрауы жетпейді» дегендей, қазақ тілі тағдырына жасалып жатқан жұмыстардың
ойлаған жерден шықпау себебі – көпті елең еткізер, басқаның басында ызыңдап
ұзақ тұрар жұмыстардың ұйымдастырылмай жатуында. Тілін іздеген ұлт ұлиды,
ұли-ұли біртіндеп құриды. Қазақ тілінің тағдыры қазақтың өз қолында.

Нұркен Тоқаев

Нұркен ТОҚАЕВ

www.kazakhmiras.kz/index.php?mod…id…

Жақында Қызылорда қаласында таңғажайып оқиға орын алды. Осы қалада тұратын Мәдина Әбілқайырова деген 18 жасар бойжеткеннің денесіне бір түнде ғайыптан Құран сөздері жазылып шыға келген. Таңғажайып оқиғаға куә болған Ақылбек Сыздықов: «Мен көптен бері табиғатта пайда болып жатқан мұндай ерекше құбылыстарды, таңбаларды зерттеп жүргендіктен, Мәдинаның жағдайын ести сала, өзін арнайы барып көріп қайттым», – дейді.

Ақылбектің айтуына қарағанда, Мәдина білегіне Құран жазулары түсерден біраз күн бұрын ауырып қалыпты. Арада бір апта өткенде таңертең оянған Мәдина қолында әлдебір таңбалардың пайда болғанын көреді. Ата-анасы мұның сырын білу үшін Мәдинаны жергілікті мешіттің имамына алып барған екен. Имам оның «Бисмилләһир рахманир-рахим», «Аллаһуәкбар» деген ұғымды білдіретін арабша жазу екенін айтып берген. Бір қызығы, әлгі жазу өзінен-өзі өшіп, көмескіленіп барып, қайта жаңарып отырған. «Мәдина – киелі есім, – дейді Ақылбек Жаңабайұлы. – Мәселен, Мұхаммед пайғамбар Мәдина қаласында жерленген. Бұл оқиғаның тура Мәуліт айының қарсаңында орын алуын Алла тағаланың адамзатқа көрсеткен кереметі деуге болады. Тағы бір таңғаларлық жайт – өткен жылы дәл осындай уақытта Дағыстанның Кизляр ауданындағы «Қызыл Октябрь» деген елді мекенінде Әли есімді жас нәрестенің денесіне де Құран жазулары таңбаланған еді.

Сол кішкентай Әлидің анасының есімі де Мәдина болатын. Бұл жай ғана сәйкестік пе, әлде?.. А.Сыздықов мұның елімізде орын алған ерекше оқиға екенін, ғалымдарымыз бұл жағдайға немқұрайды қарамай, арнайы зерттеу жүргізуі керектігін айтады.

Нұркен ТОҚАЕВ.

www.alashainasy.kz/?p=30579